مسئوليت اجتماعي شركت ها، به عبارتی به معني اخلاق كسب و كار است و به نقشی كه شركت ها در حوزه اجتماعی بر عهده دارند مربوط می شوند. مســئوليت اجتماعی بنگاه ها تمامی جنبه های مديريتی شركت را پوشش می دهد و در مورد اين اســت كه چگونه شــركت ها، تجارتشان را به روش اخلاقــی انجام دهند و اثر جنبه های اقتصادی، محيطی و اجتماعی حقوق بشــر را در نظر می گيرند.
حرف حساب CSR چیست؟
- اگر شرکتی، کالا یا خدماتی تولید می کند، این تولیدات، چه اندازه مخرب محیط زیست نبوده است.
- چه اندازه یک بنگاه اقتصادی، برابری جنسیتی و تساوی میان کارکنانش را در رفتار سازمانی خود لحاظ می کند.
- چه اندازه یک شرکت توانسته آلاینده های زیست محیطی کمتری تولید یا مدیریت کند.
- چه اندازه یک شرکت توانسته آلودگی صوتی کمتری را برای همسایگان به ارمغان آورد.
- آیا کالا یا خدماتی که یک شرکت تولید کرده است، حقوق دیگر انسان ها در سرزمین های دیگر را نقض کرده است؟
- آیا ماحصل فعالیت تجاری یک شرکت در طول یکسال گذشته، با مصرف کاغذ کمتری همراه بوده است؟
- چقدر یک شرکت توانسته است تا مدیریت بهینه مصرف گاز و برق و آب را در دستور کارش قرار دهد؟
- آیا سودی که به سهامدار پرداخت شده است، حقوق ذی نفعان (مردم) را نقض کرده است یا خیر؟
- آیا شرکت توانسته فرهنگ اخلاق مداری را در کسب و کار خود نهادینه کند؟
- این شرکت در طول یکسال اخیر برای توسعه فرهنگ شهرنشینی و حمایت از محیط زیست چه گام هایی برداشته است؟
بر همین اساس، بنگاههای اقتصادی می بایست در روند تعیین استراتژی های خود، به تحلیل و تعیین آستانه CSR در کسب و کار خود بر اساس فاکتورهای “نگرش مدیران ارشد”، “محیط فرهنگی”، “صنعت و کسب و کار مرتبط” و “رقبا” اقدام نمایند.
نهایتا با این پیشفرض که بنگاه اقتصادی متناسب با مدل چهار منظومه ای بالا تصمیم گیری استراتژیک حرکت به سمت CSR را اتخاذ نموده است، می بایست گام های اجرایی این اقدام استراتژیک تبیین و تشریح شود تا هر یک از مراحل تعیین، اجرا و پایش اثربخشی اقدامات صورت گرفته با الگویی سیستماتیک و جامع معین و مشخص شوند.
تاکنون بر اساس تجارب و پژوهش های بین المللی بدست آمده، مدلهای متعددی در خصوص CSR معرفی شده اند که در این مقاله انحصارا به مدل طرح ریزی CSR بهین (Behin CSR Strategy) پرداخته خواهد شد.
مشخصا همانطور که عنوان گردید، مهمترین ورودی طرح ریزی استراتژی های CSR، استراتژی های کلان سطح بنگاه و دلایل استراتژیک بنگاه جهت CSR می باشند که در انتها نیز بر اساس همین علتها، میزان اثربخشی (و ارزیابی پایداری) انجام خواهد شد.
گام اول: تیم CSR و توافقات اولیه
بر همین این اساس، در گام بعدی می بایست تشکیل تیم CSR و بالطبع آن انجام توافقات اولیه و تعیین محدودیت های اجرایی مشخص شود. این محدودیتها و توافقات مشخصا در بگیرنده میثاق مجدد در حرکت به سمت CSR و ضرورت آن متناسب با استراتژیها، تعیین چارچوب های زمانی و محدودیت های مرتبط با منابع (شامل منابع مالی، انسانی، زیرساختی و اطلاعاتی) می باشد.
گام دوم: مدیریت ذینفعان
ذینفعان، اشخاص حقیقی و حقوقی هستند که مستقیم و غیرمستقیم بروفقیت بنگاه و تحقق اهداف تعیین شده تاثیرگذار و یا تاثیرپذیر هستند. اهمیت توجه به ذینفعان در فضای کسب و کار فعلی در حدی است که حتی در ویرایش های جدید استانداردهای مدیریت کیفیت نظیر ISO9001:2015 (که بیانگر حداقلهای سطح مدیریت یک بنگاه می باشند) نیز بدانها پرداخته شده است.
در این خصوص بنگاه می بایست به ترتیب نسبت به انجام مراحل زیر اقدام نماید:
- شناسایی ذینفعان
- تعیین انتظارات، الزامات و نیازهای هر یک از ذینفعان شناسایی شده
- تعیین سطح تاثیرگذاری، تاثیرپذیری و میزان مطالبه گری هر یک از ذینفعان
- اولویت بندی ذینفعان
- تعیین ریسکها و فرصتهای پاسخگویی و یا عدم پاسخگویی به نیازها و الزامات ذینفعان
گام سوم: Materiality Matrix
با استفاده از این ماتریس، حوزه های تمرکز بنگاه اقتصادی در خصوص CSR تعیین می شود. بدین ترتیب که اولویت های ذینفعان داخلی (شامل سهامداران، هیئت مدیره، مدیران ارشد و کارکنان) تعیین می شود و در طرف مقابل اولویت های تاثیرگذار در فضای کسب و کار (تحت عنوان ارزشهای اجتماعی) نیز مشخص می شود و بر اساس نقاط تلاقی در ماتریس، حوزه های دارای اولویت مشخص می شود.
گام چهارم: الگوبرداری برنامه های CSR و تعیین برنامه های CSR
در این مرحله با توجه به نتایج بدست آمده در هریک از دو مرحله قبل، شامل مدیریت ذینفعان و نیز نتایج Materiality Matrix الگوبرداری از سازمانهای مشابه و پیشرو انجام می شود. در این خصوص لازم به ذکر است که نوآورانه بودن اقدامات و برنامه های CSR نقش بسیار مهمی در تاثیرگذاری اقدامات دارد. لذا الگوبرداری از سازمانها و بنگاههای پیشرو در جهت دهی نهایی و تصویب برنامه های CSR سازمان ، اهمیت زیادی دارد.
گام پنجم: ارزیابی پایداری و CSR Report
ارزیابی عملکرد اجتماعی شرکتی، مستلزم بکارگیری توامان شاخص های مثبت و منفی برای نشان دادن قوت ها و ضعف های اقدامات مربوط به مسئولیت اجتماعی است. از سوی دیگر در حالی که برخی از مقیاس های سنجش مسئولیت اجتماعی بر روی عملکرد حال یا گذشته تاکید دارند، شاخص هایی نیز موجود هستند که احتمال بهبود عملکرد آینده بر اساس اقدامات فعلی مدیریتی را مورد توجه قرار می دهند. در این رابطه مدلهای بسیاری ارائه شده اند که یکی از جامع ترین مدلهای موجود، مدل وادوک و گریوز است. آنها ابزارهای اندازه گیری عملکرد اجتماعی شرکتها را در 5 دسته کلی تقسیم بندی نموده اند که عبارتند از :
| ابزار اندازه گیری | رابطه با مفهوم CSR | ملاحظات / مشکلات | منبع تولید |
| محتوای گزارش های سالانه | بیشتر جنبه نمادین دارد | اطلاعات فاقد مصادیق قابل اثبات می باشد | بنگاه اقتصادی |
| شاخص های آلایندگی | نسبت به اندازه گیری جنبه زیست محیطی بنگاه می پردازد | اندازه گیری عینی است ولی برای همه شرکتها قابل اندازه گیری نمی باشد | توسط موسسه مستقل |
| پرسشنامه | ابعاد مختلفی از CSR را می تواند پایش نماید | روایی و اعتبار این ابزار اندازه گیری، به نوع پرسشنامه و سنجه های طرح شده در آن دارد. | موسسات پژوهشی |
| شاخص های شهرت/ برند بنگاه اقتصادی | ابعاد مختلفی از CSR را می تواند پایش نماید | اندازه گیری ادراکی اثر هاله ای | توسط موسسه مستقل |
| داده های تولیدی به وسیله نهادهای سنجشگر | ابعاد مختلفی از CSR را می تواند پایش نماید | وابستگی زیاد به روش و متد عملیاتی اثر هاله ای | توسط موسسه مستقل |
لازم به ذکر است که علیرغم اینکه ارائه گزارشات CSR بعنوان یک اقدام داوطلبانه در سطح بنگاههای اقتصادی مطرح می باشد ولی طی سالهای اخیر تعداد بنگاههایی که تمایل تهیه و انتشار گزارش اقدامات مسئولیت اجتماعی خود تحت عنوان CSR Report داشته اند، رو به افزایش می باشد. لذا دستورالعمل هایی نیز برای تهیه و انتشار گزارشات CSR تدوین شده است که معروف ترین و مهترین آنها GRI می باشد.
بر اساس الگوی GRI بنگاه می بایست در حوزه های اقتصادی، زیست محیطی و اجتماعی در قالب زیر معیارهای مطرح شده نسبت به تهیه و ارائه گزارش اقدام نماید.